مالیات بر درآمد اتفاقی چیست و چه کسانی مشمول آن می‌شوند؟

در این مقاله، موضوع «مالیات بر درآمد اتفاقی چیست و مشمول چه کسانی می شود؟» به‌صورت مرحله‌ای و کاربردی بررسی می‌شود.

مالیات بر درآمد اتفاقی و مشمولان آن

مالیات بر درآمد اتفاقی چیست و چه کسانی مشمول آن می‌شوند؟ آیا اطلاع دارید که دریافت هدیه ارزشمند، برنده‌شدن در قرعه‌کشی، یا حتی انجام معاملات ساده می‌تواند فرد را در زمره مشمولان مالیات بر درآمد اتفاقی قرار دهد؟ این نوع مالیات یکی از بخش‌های مهم و در عین حال پیچیده نظام مالیاتی ایران است که آگاهی از آن برای هر شخص حقیقی و حقوقی ضروری است.

بر اساس ماده ۱۱۹ قانون مالیات‌های مستقیم، هر درآمدی که بدون انجام فعالیت شغلی مشخص و به صورت بلاعوض یا غیرمنتظره به دست آید، درآمد اتفاقی محسوب می‌شود. این درآمدها شامل مواردی مانند هبه، صلح رایگان، دریافت جوایز، یا انجام معاملات با قیمت‌های غیرواقعی است. فرد دریافت‌کننده این درآمدها باید مالیات مربوطه را محاسبه و به سازمان امور مالیاتی پرداخت کند.

نکته: ویژگی اصلی درآمدهای اتفاقی، غیرمترقبه بودن، غیرشغلی بودن و نداشتن تکرار است. این نوع درآمد در دسته مالیات‌های مستقیم و تحت عنوان «مالیات بر درآمد» قرار می‌گیرد.

از مهم‌ترین انواع درآمدهای اتفاقی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• درآمد بلاعوض: رایج‌ترین نوع درآمد اتفاقی است که به هرگونه مال یا وجهی گفته می‌شود که فرد بدون ارائه کالا، خدمات یا مابه‌ازای مشخص دریافت می‌کند. برای مثال، دریافت پول، سکه، طلا، خودرو یا ملک به عنوان هدیه از فردی که قانوناً وظیفه‌ای برای تامین مخارج شخص ندارد.

مالیات بر درآمدهای اتفاقی و موارد مربوطه

در مواردی که فردی مالی را از طریق عقد صلح به شما منتقل می‌کند، بدون اینکه هزینه‌ای پرداخت کنید، این موضوع در دسته درآمدهای اتفاقی قرار نمی‌گیرد. بر اساس ماده ۱۲۵ قانون مالیات‌های مستقیم، ارث درآمدی اتفاقی محسوب نمی‌شود و مالیات بر ارث دارای قوانین و نرخ‌های جداگانه است که نباید با مالیات بر درآمدهای اتفاقی اشتباه گرفته شود.

همچنین، هر نوع جایزه‌ای که در نتیجه شرکت در مسابقات، قرعه‌کشی‌ها یا فعالیت‌های مشابه به دست می‌آید، در این دسته قرار می‌گیرد. نمونه‌هایی از این موارد شامل برنده شدن در قرعه‌کشی حساب‌های قرض‌الحسنه یا برنده شدن یک خودرو در قرعه‌کشی فروشگاه‌های زنجیره‌ای است.

نکته: درآمدهای حاصل از معامله محاباتی، یعنی معاملاتی که در آن ارزش کالا یا خدمات رد و بدل شده به طور قابل توجهی نابرابر است، نیز در این دسته قرار می‌گیرند. در این حالت، تفاوت ارزش واقعی و مبلغ معامله شده برای فرد نفع‌برده، به عنوان درآمد اتفاقی محسوب می‌شود.

در مورد نحوه تعیین درآمد مشمول مالیات اتفاقی، بر اساس ماده ۱۲۰ قانون مالیات‌های مستقیم، موارد زیر رعایت می‌شود:

• در صورتی که درآمد اتفاقی به صورت نقدی باشد، مالیات آن از صد درصد درآمد محاسبه می‌شود.
• در صورت غیرنقدی بودن درآمد، مالیات بر اساس ارزش روز آن در زمان تحقق درآمد تعیین می‌گردد.

نکته: در مواردی که موضوع درآمد مربوط به ملک باشد و ارزش معاملاتی آن طبق ماده ۶۴ قانون مالیات‌های مستقیم تعیین شده باشد، ارزش معاملاتی ملک مبنای محاسبه مالیات قرار می‌گیرد.

مبنای محاسبه مالیات بر درآمد اتفاقی در قراردادهای صلح

در قراردادهای صلح، مالیات بر درآمد اتفاقی بر اساس تفاوت ارزش دو عوض، یعنی آنچه هر یک از طرفین در معامله می‌پردازد، محاسبه می‌شود و ارزش روز آن‌ها در نظر گرفته نمی‌شود. بر اساس تبصره ماده ۱۲۰ قانون مالیات‌های مستقیم، در صورتی که در این نوع قراردادها یکی از طرفین از معامله نفع بیشتری ببرد، تفاوت ارزش دو طرف معامله به عنوان درآمد اتفاقی او محسوب شده و مشمول مالیات قرار می‌گیرد.

همچنین، در صلح عمری، مالکیت مال (مصالح) به شخص دیگری منتقل می‌شود، اما حق استفاده از منافع آن تا پایان عمر برای مالک باقی می‌ماند. بر اساس ماده ۱۲۲ قانون مالیات‌های مستقیم، مبنای محاسبه مالیات بر درآمد اتفاقی در این نوع قرارداد، مجموع ارزش روز دارایی و ارزش منافع آن در تاریخ انتقال است.

نکته: ارزش روز دارایی و ارزش منافع آن باید در تاریخ انتقال مورد ارزیابی قرار گیرد تا مبنای محاسبه مالیات مشخص شود.

در مورد نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی، این نرخ برای تمامی اشخاص حقیقی و حقوقی مطرح است. نحوه محاسبه و نرخ‌های مربوط به این نوع مالیات برای هر گروه به صورت جداگانه توضیح داده می‌شود.

مقررات مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقوقی و حقیقی در قانون مالیات‌های مستقیم

بر اساس ماده ۱۳۱ قانون مالیات‌های مستقیم در سال ۱۴۰۵، درآمدهای مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی به نرخ‌های پلکانی تعیین شده است. این نرخ‌ها به شرح زیر است:

• درآمد تا چهار میلیارد ریال: مشمول مالیات سالانه به نرخ ۱۵ درصد نسبت به مازاد بر این مبلغ.
• درآمد بین چهار میلیارد ریال تا هشت میلیارد ریال: مشمول مالیات سالانه به نرخ ۲۰ درصد نسبت به مازاد بر چهار میلیارد ریال.
• درآمد بیش از هشت میلیارد ریال: مشمول مالیات سالانه به نرخ ۲۵ درصد.

همچنین، نرخ مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقوقی طبق بخشنامه شماره ۲۳۰/۹۷/۱۵۸، به صورت پلکانی در ماده ۱۳۱ قانون مالیات‌های مستقیم تعیین شده است.

توجه: در ماده ۱۲۸ قانون مالیات‌های مستقیم، به درآمد مشمول مالیات اشخاص حقوقی اشاره شده است که «درآمد مشمول مالیات اشخاص حقوقی ناشی از درآمدهای اتفاقی از طریق رسیدگی به دفاتر تشخیص داده می‌شود و مالیات‌هایی که طبق مقررات این فصل در منبع پرداخت می‌شود، به عنوان پیش‌پرداخت مالیات آن‌ها محسوب می‌گردد».

در ادامه، تفاوت‌های مالیات بر درآمد اتفاقی اشخاص حقیقی و حقوقی مورد بررسی قرار می‌گیرد. برای درک بهتر، نمونه سوال زیر ارائه می‌شود:

مالیات بر درآمدهای اتفاقی در موارد خاص

در مواردی که اشخاص حقوقی درآمدهای اتفاقی دریافت می‌کنند، نحوه و میزان مالیات بر آن‌ها بر اساس نوع و منبع درآمد متفاوت است. به عنوان نمونه، فرض کنید شرکتی در سال گذشته به دلیل وقوع آتش‌سوزی در دفتر مرکزی، از یکی از نهادهای انقلاب اسلامی، یک واحد تجاری به ارزش ۱۰۰ میلیارد ریال به عنوان هدیه دریافت کرده است. همچنین، مبلغ ۳۰ میلیارد ریال نیز از سوی یکی از شرکت‌های همکار به این شرکت هبه شده است. در این حالت، مالیات بر درآمدهای اتفاقی به صورت زیر محاسبه می‌شود:

• در این مثال، واحد تجاری دریافتی از نهاد انقلاب اسلامی مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی نیست.
• اما، مبلغ نقدی دریافتی، یعنی ۳۰ میلیارد ریال، مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی است و نحوه محاسبه آن به شرح زیر است.

در صورت انتقال دارایی‌هایی مانند ملک به صورت بلاعوض، این انتقال به عنوان «هبه غیرمعوض» محسوب شده و مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی می‌شود. نرخ مالیات بر اساس ارزش معاملاتی دارایی هدیه‌ شده و به صورت پلکانی تعیین می‌گردد.

در انتقال ملک به همسر نیز، اصول مالیاتی مشابه رعایت می‌شود. چنانچه انتقال در قالب هبه، صلح یا حتی فروش صوری انجام شود، سازمان امور مالیاتی آن را مشمول مالیات نقل‌وانتقال می‌داند و در موارد خاص، ممکن است این انتقال مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی تلقی گردد.

استفاده از قراردادهای صلح عمری، تنظیم سند به‌صورت مهریه یا راهکارهای مشابه می‌تواند در عمل منجر به معافیت یا کاهش مالیات بر درآمد اتفاقی شود.

بر اساس ماده ۱۲۷ قانون مالیات‌های مستقیم، موارد زیر از پرداخت مالیات بر درآمد اتفاقی معاف هستند:

کمک‌های نقدی و غیرنقدی و معافیت‌های مالیاتی مربوطه

در صورت دریافت کمک‌های نقدی یا غیرنقدی از سوی سازمان‌های خیریه، نهادهای عام‌المنفعه، وزارتخانه‌ها، شرکت‌ها، مؤسسات دولتی، نهادهای انقلاب اسلامی و شهرداری‌ها، فرد دریافت‌کننده نیازی به پرداخت مالیات بر درآمد ندارد.

همچنین، درآمدهایی که به عنوان تشویقی از سوی دولت برای صادرات، تولید و خرید محصولات کشاورزی در نظر گرفته می‌شوند، از پرداخت مالیات معاف هستند.

مبالغی که از طریق کمک‌های مالی به خسارت‌دیدگان حوادثی مانند سیل، زلزله، جنگ، آتش‌سوزی و حوادث غیرمترقبه دیگر پرداخت می‌شود، مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی نخواهند بود.

نکته: کمک‌های مالی به خسارت‌دیدگان حوادث، در صورت دریافت از طریق نهادهای مذکور، معاف از مالیات هستند.

در مورد کمک‌های دولتی به شرکت‌های دانش‌بنیان و فناوران (شرکت‌های مستقر در پارک‌های علم و فناوری، مراکز رشد یا شتاب‌دهنده‌های دارای مجوز)، در صورت دریافت کمک‌های مالی یا تجهیزات بلاعوض از دولت یا نهادهای عمومی، طبق تبصره ماده ۱۲۷ قانون مالیات‌های مستقیم و آیین‌نامه‌های مربوطه، این کمک‌ها از پرداخت مالیات بر درآمد اتفاقی معاف هستند.

در ادامه، مودیان موظف هستند برای درآمدهای اتفاقی خود، چه نقدی و چه غیرنقدی، اظهارنامه مالیاتی تکمیل و ارسال کنند. زمان ارسال این اظهارنامه بر اساس نوع درآمد متفاوت است.

مالیات بر درآمد اتفاقی و روش‌های واگذاری آن

بر اساس ماده 123 قانون مالیات‌های مستقیم، در صورتی که منافع مالی به صورت بلاعوض و به طور دائم یا موقت به فرد دیگری واگذار شود، انتقال‌گیرنده موظف است مالیات مربوط به منافع هر سال را در سال بعد پرداخت کند. همچنین، مطابق ماده 126 این قانون، مهلت ارسال اظهارنامه مالیاتی برای درآمدهای اتفاقی در این حالت، پایان اردیبهشت ماه سال بعد است.

در مواردی که درآمد اتفاقی به صورت کمک غیرنقدی واگذار شود، بر اساس ماده 126 قانون مالیات‌های مستقیم، صاحبان این نوع درآمدها باید اظهارنامه مالیاتی مربوط به منافع اتفاقی را تا پایان ماه بعد از تاریخ تحصیل درآمد یا تعلق منافع به اداره مالیاتی مربوط تسلیم کنند و مالیات مربوطه را پرداخت نمایند. در صورتی که معامله در دفاتر اسناد رسمی انجام شده و مالیات آن وصول شده باشد، نیازی به تسلیم اظهارنامه نیست.

نکته: فصل مالیات بر درآمدهای اتفاقی، بخش مهمی از نظام مالیاتی است که عدم آگاهی از آن می‌تواند منجر به هزینه‌های مالی و حقوقی قابل توجهی شود. این مالیات شامل مواردی مانند هدایای نقدی، هبه ملک به اعضای خانواده، جوایز، معاملات صوری و صلح عمری است.

مالیات بر درآمدهای اتفاقی و هبه

در مواردی مانند برنده شدن در قرعه‌کشی بانک، دریافت هدیه و موارد مشابه، درآمد حاصل به عنوان درآمد اتفاقی محسوب می‌شود. نرخ مالیات بر درآمدهای اتفاقی برای اشخاص حقیقی و حقوقی بر اساس ماده ۱۳۱ قانون مالیات مستقیم تعیین می‌گردد.

همچنین، بر اساس ماده ۱۲۰ قانون مالیات‌های مستقیم، هبه به صورت معوض یا غیرمعوض مشمول پرداخت مالیات است.

نکته: مالیات بر هبه ملک به فرزند، بر اساس ارزش معاملاتی ملک و به صورت نرخ پلکانی ماده ۱۳۱ محاسبه می‌شود.

برای درآمدهای اتفاقی غیرنقدی مانند ملک یا خودرو، پایه مالیات بر اساس ارزش روز دارایی در تاریخ انتقال یا ارزش معاملاتی املاک تعیین می‌شود.

در موارد هبه یا صلح معوض، بخشی از معامله که شامل اختلاف بین ارزش واقعی دارایی و عوض دریافت‌شده است، مشمول مالیات بر درآمد اتفاقی می‌گردد.

سوالات متداول